Vuna

Prerada vune i izrada odjevnih predmeta bila je na Cresu je u daljoj prošlosti autohtoni način korištenja vune. Kasnije se ta vuna otkupljivala i slala na preradu u tvornice tekstila. Međutim, Posljednjih tridesetak godina prestalo se s otkupom vune i janjećih koža jer je prerada vune u Hrvatskoj, zbog ekonomske neisplativosti, sasvim zamrla. Razlog tome je navodno slaba kvaliteta vune, odnosno finoća vune koja ne dogovara potrebama tekstilne proizvodnje, a i troškovi transporta su preveliki da bi se isplatilo korištenje ove vune u neke druge svrhe.
* Tako ovčari, nemajući druge, vunu nakon šišanja ovaca ostavljaju u prirodi. Vuna se u prirodi ne razgrađuje, a niti ne gori da bi ju se moglo spaljivati, te postaje estetskim i sve većim ekološkim problemom. Na mjestima ispod vune ništa ne raste, te se smanjuju i pašnjačke površine. Odlaganje vune i koža na gradskoj deponiji nije dozvoljeno s obrazloženjem da njihovo odlaganje pogoduje razvoju glodavaca.
* Na otočju Cres-Lošinj, a većinom na Cresu, uzgaja se još oko 25.000 ovaca, većinom vrste creska pramenka. Od toga je u vlasništvu Poljoprivredne zadruge Cres 4500, a ostalo je privatno. Od 1960-ih ovce se drže ekstenzivnim načinom uz pregonsko pašarenje. S njih se svake godine ošiša dvadesetak tona vune koja se ostavlja razbacanom po gromačama i iza njih, po rupama i grmlju ili uz puteve, gdje nagrđuje krajolik i zagađuje okoliš.
* Nismo više mogli gledati to odbačeno bogatsvo, pa nam nije preostalo drugo nego da zasučemo rukave i taj otpad sami pretvorimo nazad u vrijedan resurs.

prikupljanje

Surađujemo s nekolicinom ovčara kojima je žao što vunu moraju bacati, smatraju to štetom i "grijehom", pa su sretni što ju netko hoće i spremno nam je ustupaju.
* Duga i gruba vuna creske pramenke nije usporediva s finoćom merina. No veće su zlo nečistoće koje se u runo zapletu tijekom slobodnog boravka ovaca na pašnjacima i dok se provlače kroz makiju i šumu - iglice borovnice, lišće, čičci, grančice, trnje i vlati trave i sve sjemenja čije rasprostiranje ovisi o tome hoće li se zakačiti za kakvo "transportno sredstvo".
* Kad dobijemo vunu s pašnjaka koje vlasnici održavaju, to je praznik. Onu ostalu valja nekoliko puta okrenuti i protresti, iščupati krupne uključke i fekalije, te odvojiti tvrde, ućebane dijelove runa - sve što ne vrijedi prati.

pranje

"Zasukavanje rukava" prve je godine poprimilo oblik "sukanja nogavica", pa i više od toga. Probali smo vunu prati u moru. Varijanta koja nije fotografski dokumentirana uključivala je ribarsku barku koja je za sobom u struji vukla vreće s vunom. Diskusija o tome kojom brzinom barka smije ploviti a da valovi i strujanje vunu ne ufilcaju, nije dala definitivan zaključak.
* Sljedeće dvije sezone iskušali smo razne kombinacije slane i slatke vode, no prijevoz vune do mora i nazad rušio je svaku ekonomičnost. Također, i nakon pet ili šest umakanja u more, nakon što je otpustila oblake blata, kad se nađe u slatkoj vodi vuna je - tako izgleda - jednako prljava kao na početku.
* Za jedno pranje 1 kilograma vune potrebno je oko 10 litara vode. Da bismo uštedjeti na vodi iz slavine počeli smo skupljati kišnicu s krova kuće koju su nam dopustili koristiti naši dobrotvori, Cresanka d.d. Vremenom se to pretvorilo u postrojenje za skupljanje kiše koje u zimu i na proljeće na Cresu ima sasvim dovoljno. Pomogao je i Labud d.d. koji nam je zamiješao oglednu količinu detergenta specijalno namijenjenog pranju vune, nakon što su negdje u pogonu iskopali recept, sav prašnjavi i umalo zaboravljen (nije im, naime, već dugo aktuelan). I tako je broj potrebnih vodâ za pranje i ispiranje prepolovljen na 3, a kapacitet doveden na granicu ekonomičnosti.

sortiranje

Vuna na sušenju slikovit je prizor - sve dok ne puhne bura i sve širom ne razbaca.
* Iako vunu i bojamo, posebno cijenimo prirodne tonove. Na sreću, vuna creskih ovaca njima ne oskudijeva: u najboljim trenucima nakon sušenja smo razdvajali snježno bijelu, žutu, smeđu, crnu, te šatiranu crvenu i ljubičastu boju. Najveći dio, onaj ostatak nakon izdvajanja tonirane vune, je ona "vunena bijela" – sivkasta, žućkasta ili oker.

češljanje

Do 2005. imali smo sreću da u Hrvatskoj još postoji čovjek spreman počešljati naših s mukom i pažnjom pripremljenih 2, 3, 5 ili 50 kilograma vunenog sortimenta. Vučenje ili češljanje vune je strojni postupak u kojem se raščupkana vuna prevlači preko niza valjaka presvučenih igličastim tepihom, te se dobija jednoliko raspršena slojevita sirovina. Poslije se ona može upresti u nit, pređu, no nama za filcanje odgovara baš takva, samo počešljana.
* No tada obrt Kušen – nakon četiri generacije vunovlačarskih obrtnika – zatvara vrata, a svoj plac, na samoj tržnici u Bjelovaru, prepušta mnogo profitabilnijoj djelatnosti – "poslovnoj" zgradi.

na kraju

Izrada suvenira od filca, put koji istražuje Ruta, ili vunenih rukotvorina ili uporabnih predmeta, mogla bi biti zanimljiva u zemlji bogata folklora i tradicije u uporabi vune, kakva je Hrvatska – zemlji koja, k tome, želi biti i turistička.
* Iskustvo koje smo stekli i zanimanje za vunu, koje iskazuju mnogi od onih koji nas vide, pretvoreno u potražnju, govore da bi prerada vune mogao biti profitabilan obiteljski obrt ili manji pogon i u situaciji kada se vunarije zatvaraju svuda po Europi, a vuna prerađuje u zemljama s mnogo jeftine radne snage, ili dolazi iz industrijskih pogona u Australiji i Novom Zelandu.
* Tvrdo smo odlučili da sve što radimo, radimo od naše domaće, pramenkine vune. I usprkos svemu, nekako se svake godine uspijemo dokopati par stotina kilograma vlastite vune. Kupiti internacionalni merino, bilo bi prejeftino i jednostavno – želimo ukazati da svuda oko nas leže i druga zaboravljena i zanemarena bogatstva.